Çevreyi korumak ve ambalaj atıklarını ekonomiye geri kazandırmak maksadıyla hayata geçirilen Depozito Yönetim Sistemi (DOA), bazı içecek ve su markalarının fırsatçılığı nedeniyle gölgede kaldı. Sistemin temel amacı, tüketicinin aldığı ürün için ödediği 1 liralık depozito bedelini, boş şişeyi iade ettiğinde geri almasına dayanıyor. Ancak bu çevreci dönüşüm, markaların etiket oyunlarıyla âdeta bir gizli zam operasyonuna dönüştü.

Vatandaşlar, depozito bedeli olan 1 liranın çok ötesinde, 3 ile 5 lira arasında değişen fiyat artışlarını görünce sosyal medyada binlerce paylaşım yaparak duruma isyan etti.



ÖNCE PETROL ŞİMDİ DOA

Ambalajlı su üreticilerinin izlediği bu fiyat politikası tüketiciler için aslında yeni bir durum değil. Henüz geçen ay Orta Doğu’daki savaş gerilimi ve Hürmüz krizi tırmandığında, şirketler artan petrol fiyatlarını gerekçe göstermişti. Şişeleme, depolama ve lojistik maliyetlerindeki artışlar öne sürülerek su fiyatlarına ciddi oranlarda zam yapıldı. Ancak ilerleyen haftalarda küresel piyasalarda petrol fiyatları hızla geri çekilmesine rağmen, hiçbir marka etiketlerinde indirime gitmedi. Maliyetler artarken fiyatları anında yükselten firmalar, maliyetler düştüğünde sessiz kalmayı tercih etti.

DEPOZİTO BAHANE

Tüketici, petrol fiyatlarındaki düşüşün raflara yansımasını beklerken, devreye giren DOA uygulaması firmalar için yepyeni bir fırsat kapısı araladı. Normal şartlarda tüketici açısından kalıcı bir maliyet oluşturmaması gereken bu sistem, “yeni operasyonel yükler ve altyapı maliyetleri” bahane edilerek etiketlere yansıtıldı. Ürünün fiyatına sadece yasal zorunluluk olan 1 liralık depozito bedelinin eklenmesi gerekirken, markalar etiketleri 3 ila 5 lira arasında artırdı. Su sektöründe yaşanan bu fiyat dalgalanmasının çok yakın bir zamanda maden suyu ve soda ürünlerine de sıçraması bekleniyor. Sektör kaynaklarından alınan bilgilere göre, üretici firmalar DOA logolu cam şişe maliyetlerini gerekçe göstererek yeni bir zam hazırlığı yapıyor.

HERKES ELİNİ TAŞIN ALTINA KOYMALI

Tüketici Konfederasyonu Başkanı Aydın Ağaoğlu, su markalarının DOA sistemini zam gerekçesi yapmasına sert tepki gösterdi. Bu durumun apaçık bir “fırsatçılık” olduğunu vurgulayan Ağaoğlu gazetemize, “Daha önceden yürürlükte olan ambalaj atıkları yönetmeliği uyarınca işletmeler zaten bir geri kazanım bedelini ödüyordu. Firmalar yılbaşından bu yana pilot uygulamalarla DOA sürecinin içindeydi, yani şu an üzerlerine binen ekstra bir maliyet söz konusu değil. Kaldı ki bu proje ülkemizin çevre ve ekonomi geleceği için hayati önem taşıyor” değerlendirmesini yaptı. Ağaoğlu, işletmelerin sorumluluğuna dikkat çekerek şu çağrıda bulundu: Bu sistemle ambalajlar geri toplanıp ekonomiye kazandırılacak, ithalat ihtiyacı azalacak, cari açık düşecek ve istihdam artacak. Ülke kazanacak, çevre kazanacak. İşletmeler, maliyet unsurları biraz zorlasa dahi elini taşın altına koymalıdır. Çevre ve ülke için bu kadar kritik bir projede, o fırsatçı markalar da bir zahmet kazanmayıversin!

DEPOZİTO BEDELİNİ VATANDAŞA KİM ÖDÜYOR?

Vatandaşların boş ambalajları iade ettiklerinde aldıkları 1 liralık ödemenin kaynağı kamuoyunda sıkça merak ediliyor. İade noktalarındaki ödemeyi doğrudan marketler veya içecek markaları yapmıyor. Ödeme, devletin kurduğu merkezi sistemin yöneticisi olan Türkiye Çevre Ajansı (TÜÇA) tarafından dijital olarak gerçekleştiriliyor. Ancak TÜÇA, bu ödemeyi devletin kasasından veya toplanan vergilerden karşılamıyor.

Havuzun oluşması: Üretici firma, ürünü piyasaya sürerken ambalaj başına belirlenen depozito bedelini peşin olarak TÜÇA’nın yönettiği merkezi fona yatırıyor.

Emanet süreci: Tüketici ürünü satın alırken bu bedeli ürünün toplam fiyatı içinde ödüyor. Tüketicinin ödediği bu teminat, devletin kontrolündeki havuzda beklemeye alınıyor.

Paranın iadesi: Tüketici boş şişeyi iade makinesine atıp uygulamasını okuttuğunda, sistem işlemi anında onaylıyor. Havuzda bekleyen 1 lira, Türkiye Emlak Katılım Bankası altyapısı üzerinden tüketicinin e-Cüzdan’ına aktarılıyor.

ETİKETLERE DEPOZİTO FARK ÜCRETİ YAZILMALI

Tüketicilerin raftaki fiyat karmaşasından kurtulması ve hangi oranda zam yapıldığını net bir şekilde görebilmesi için acil bir adım atılması gerekiyor. Uzmanlar, ambalajlı su ve içecek ürünlerinin etiketlerinde veya ambalajlarında "Fiyata 1 TL Depozito Bedeli Dahildir" ibaresinin yazılmasının zorunlu hale getirilmesini talep ediyor. Böylece vatandaş, ödediği paranın ne kadarının geri alabileceği "emanet" tutar olduğunu, ne kadarının ise markanın kendi yaptığı zamdan kaynaklandığını şeffaf bir şekilde görebilecek.