İktisatçılar, klasik olarak paranın üç fonksiyonundan söz ederler: Değer ölçüm, değişim ve birikim.

Evet, para öncelikle bir değer belirleme aracı olarak kullanılır.

Değeri belirlenen mallar veya hizmetler yine para yolu ile el değiştirirler.

Ayrıca para, biriktirilebilir bir şeydir. Doğrudan kendisi tasarruf edilebilir veya tasarruf edilen başka bir şeyin değerini ölçmek için kullanılabilir.

Ancak 21. Yüzyılda paranın gözden kaçan iki işlevi daha var: Egemenlik ve direnme.

Elimizde, dünya üzerindeki paraya dair basit bir gerçek var: Nakdi para, yani merkez bankalarının bastığı banknot ve madeni para, dünya üzerindeki tüm paranın sadece %7’sine dek geliyor. %93 ise bankaların borçlanma senetleri, krediler, kartlar ve sair araçlar ile dijital olarak ürettiği kaydi para. Şimdi bunlara bir de kripto paralar eklendi, toplam para hacminin aşağı yukarı %2’sine denk geliyorlar ama sürekli büyüyorlar.

Büyük şirketler, nakit paranın kullanılmasını istemiyorlar. Görünen sebebi, nakit paranın internet çağında işlerini zorlaştırması, başka sebepleri var mı tam bilemiyoruz.

Devletler de nakit kullanımdan yana değil. Onların da gerekçesi hazır: Kara para ve vergi kaçakçılığı ile mücadele..

Ancak nakitin olmadığı bir toplum, bir tür “gözetleme toplumu” anlamına geliyor. Harcamalar ve birikimler üzerinden vatandaşlarının tüm hareketlerinin takip edildiği, puanlandığı ve yönlendirilebildiği bir düzen. Çin’de uygulandığı söylenen “vatandaşlık puanı” gibi denemeler böylesi bir düzenin habercisi gibi duruyor.

Güç sahipleri, her şeyin dijital yapıldığı ve yaşamın büyük oranda sanal dünyaya hapsedildiği bir gelecekte insanların da daha kolay yönetileceğini düşünüyor olabilirler.  Dijital bir gelecek tasarımı konusunda kapitalist Batı ile komünist Çin’in arasından su sızmaması ise özellikle ilginç.

Peki insan, çağdaş dünyanın ona dayattığı dijital/sanal yaşama karşı direnebilir mi dersiniz?

Evet, ama sanal olana karşı direniş sadece gerçek olanla mümkün olabilir. Sanal eşyanın yerine gerçek eşya, sanal duyguların yerine gerçek duygular ve evet bildiniz: Sanal paranın yerine gerçek para, yani nakit.

Günümüzde nakit, insan için bir tür özgürlük aracı haline geliyor. Dünyada Cash Matters gibi yeniden nakiti savunan hareketler ortaya çıkıyor. İnsanlar, dijital kuşatmaya karşı nakit para ile direniyor.

Bizim Türk lirasının üstünde ne var? Ay yıldızlı Türk bayrağı ve Mustafa Kemal Atatürk.

Bu sembollerin anlamı açıktır: Cebinizde taşıdığınız para, Türkiye Cumhuriyeti’nin egemenliğinin bir simgesidir ve onun garantisi altındadır.

Şimdi düşünün, bu paranın yerine üzerinde Amerikan markası yazan plastik bir kart kullanıyorsunuz. Yaptığınız her alışverişte Amerikalılara %3 ila %15 arası komisyon ödüyorsunuz.  Ayrıca tüm alışveriş bilgileriniz ABD’li şirketler tarafından biliniyor.

Böylesi bir kartın Türk lirası banknottan daha çok itibar görmesi pek de iyi bir şey olmasa gerek.

Belediyelere bağlı işletmeler ve bazı şehir hastanelerindeki kantinler uzunca bir süredir nakit para kabul etmiyorlar. Bu uygulamalar yaygınlaşırsa ne olacak?  Türk devleti sınırları içinde Türk lirası geçersiz mi sayılacak?

Kartların faydalı olduğu alanlar da var şüphesiz. Özellikle yüksek miktarlı harcamalarda işe yarıyorlar. Ancak nakit milli para da her zaman varlığını sürdürmeli ki özgürlüğümüze ve egemenliğimize dair kaygılara kapılmayalım.