Eylül fon krizini değerlendirirken, balın cazibesine kapılıp ölümcül tehlikeyi göremeyen kara sineğin hikayesi düşüyor aklıma.
Bir kara sinek, içi bal dolu bir tabağa konar. Bal o kadar tatlı, o kadar büyüleyicidir ki sinek yedikçe doyamaz. Önce ayakları batar bala; fark etmez, yemeye devam eder. Sonra kanatları yapışır; yine umursamaz. Ne zaman ki uzağa uçmak ister, işte o an her şey için çok geçtir. Kendisine o büyük lezzeti veren şey, artık onun geri dönüşü olmayan hapishanesidir.
Bugün fon krizinde de kazanç hırsıyla körleşenleri, sistemin çatlaklarını görmezden gelenleri izliyoruz. Bir yanda alın terini korumaya çalışan insanlar, diğer yanda fonları yöneten ve denetlemekle yükümlü olan otoriteler... Şimdi herkes tek bir yanıtın peşinde
Sineğin hikâyesinden farklı olarak, burada balın tadını alanlarla bedelini ödeyenler aynı kişiler olmayabilir.
Eylül 2026’da Sermaye Piyasası Kurulu, yedi portföy yönetim şirketinin kurucusu olduğu ve TEFAS’ta işlem gören fonları alım satıma kapattı; belirli fonların tasfiyesine karar verdi. Sonraki haftalarda tasfiyenin ve bazı ara ödemelerin nasıl yapılacağına ilişkin kararlar açıklandı.
Bu cümleleri yazmak kolay. Ama o kararların karşısında bir de insan hayatları var.
Ekrana bakıp birikimine ne zaman ulaşacağını anlamaya çalışan bir emekli olabilir orada. Çocuğunun eğitimi için para ayırmış bir anne, ev almak için yıllardır biriktiren bir çift, ihtiyaç duyduğunda kullanırım diye kenara para koymuş bir çalışan olabilir.
Şimdi bir an için, fonları kuran veya yöneten bazı kişilerin sistemin açıklarını bilerek kullandıklarını ve bu yolla yüzde 4000 kazanç sağladıklarını düşünelim.
Böyle bir durumda sorulacak ilk soru, “Ne kadar kazandılar?” değildir.
Çünkü çok kazanmak tek başına suç değildir. Ama başkalarının güvenini kullanarak, kuralları ihlal ederek veya yatırımcının zararına kendine menfaat sağlayarak kazanmak başka bir meseledir.
Diyelim ki bir açık bulundu. İlk işlem yapıldı. Kazanç geldi. Sonra bir işlem daha, bir kazanç daha… Rakamlar büyüdükçe insanın kulağına şu cümle fısıldanabilir: “Madem yapılabiliyor, neden daha fazlası olmasın?”
İşte sineğin ayakları tam o anda bala değmeye başlar.
İlk kazançta durulabilir. İkinci kazançta yapılan iş sorgulanabilir. Fakat balın tadı ağır basarsa insan, sınırların neden var olduğunu unutabilir. Yatırımcının güvenini bir sorumluluk olarak değil, kendi kazancı için kullanılacak bir imkan olarak görmeye başlayabilir.
Sonra bir gün kanatlarını açmak ister. Ama yalnızca kendi kanatları değildir yapışan. Başkalarının umutları ve birikimleri de o tabağın etrafında kalmıştır.
Onların önündeki bal her zaman para olmayabilir. Bazen bir makamdır. Bazen güçlü bir çevrenin yakınlığı. Bazen de “ses çıkarırsam yerimi kaybederim” korkusunun karşısında seçilen sessizliktir.
Bir riski görememekle, görülen bir usulsüzlüğe bilerek göz yummak aynı şey değildir. Birincisinde denetimin neden işlemediği araştırılmalıdır. İkincisinde ise çok daha ağır bir soru çıkar karşımıza: Kendisine emanet edilen yetkiyi, halkın yararı için kullanması gereken kişi kimin çıkarını korumuştur?
Eğer bir yetkili rüşvet karşılığında susmuşsa, aldığı şey yalnızca para değildir. Yatırımcının güveninden de bir parça almıştır. Eğer makamını kaybetmemek için bildiğini saklamışsa veya gerekli tedbirleri almamış ise, o koltukta oturmanın gerekçesini kendi eliyle zedelemiştir.
Bunlar ağır iddialardır; somut delillerle araştırılmaları gerekir. Bir kişinin adının tartışmada geçmesi, onun suç işlediğini göstermez. Aynı şekilde bir soruşturma ya da tutuklama da kesinleşmiş mahkûmiyet değildir.
Bunu söylemek, hesap sorulmasın demek değildir. Tam tersine, gerçekten hesap sorulacaksa, kimin ne yaptığı ve neyi neden yapmadığı kuşkuya yer bırakmayacak biçimde ortaya çıkarılmalıdır.
Kara sineğin hikâyesinde yalnızca sinek ölür. İnsanların kurduğu düzende ise ölçüsüzlüğün bedeli çoğu zaman onu yaratanlarla sınırlı kalmaz.
Bir yerde denetim işlemezse, bir başka yerde güven sarsılır. Bir yerde kazanç hırsı sorumluluğun önüne geçerse, bir başka yerde birikimini emanet etmiş insanlar beklemeye başlar.
Bu yüzden fon kriziyle ilgili soruların cevabı yalnızca rakamlarda aranamaz. Hangi işlem yapıldı? Kim yararlandı? Riskler ne zaman görüldü? Denetimden sorumlu olanlar hangi bilgilere sahipti? Bir uyarı varsa ne yapıldı? Yanlış veya hukuka aykırı bir davranış varsa bunun bedelini kim üstlenecek?
Yatırımcıların duymaya ihtiyacı olan şey, birbirini izleyen belirsiz açıklamalardan daha fazlasıdır: Anlaşılır bilgi, adil bir süreç ve gerçekten işleyen bir hesap verme düzeni.
Sineğin trajedisi, balın ne zaman tehlikeye dönüştüğünü anlayamamasıdır. Bizim trajedimiz ise tehlikeyi gördüğümüz hâlde, balın tadını alanların tabağın çevresindekileri unutmasına göz yummak olur.
